Strona edukacyjna o pieniądzu

Wykaz zastosowanych skrótów:
BC - bank centralny
BK - bank komercyjny

Pieniądz

Pieniądz to narzędzie służące do nabywania produktów. Forma i cechy tego narzędzia ulegają ciągłym zmianom. Kilka pokoleń wstecz twoi dziadkowie posługiwali się monetami wybitymi ze złota lub srebra. Jeszcze niedawno można było powiedzieć, że to zwykła kartka z wydrukowaną liczbą (nominałem). A teraz można powiedzieć, że to też zwykła jednostka informacji w pamięci komputera naszego banku.

Bank centralny

Bank centralny (BC) to najważniejszy bank danego państwa. W Polsce jest nim Narodowy Bank Polski (NBP). Wyróżnia się trzy klasyczne funkcje BC:

Bank emisyjny
Głównym zadaniem BC jest stworzenie i utrzymanie takiej ilości pieniędzy w krajowej gospodarce, aby utrzymać względnie stały poziom cen towarów i usług. Przykładowo aby móc po takiej samej cenie kupić jedną bułkę dziś i za rok.
Bank banków
Bank centralny prowadzi konta dla banków komercyjnych (BK), takich jak np. PKO, Alior czy Mbank. Jeżeli zlecasz przelew ze swojego rachunku bankowego do innego BK, to operacja ta polega na tym, że BC przekłada po prostu pieniądze na rachunkach odpowiednich BK.
Bank państwa
To tutaj gromadzą się m.in. nasze podatki i dotacje UE dla Polski.

Skąd się biorą pieniądze?

Pieniądze możemy podzielić na gotówkowe (tj. banknoty i bilon) i bezgotówkowe. Obie formy możemy wzajemnie wymieniać. Ale to pieniądzy bezgotówkowych jest więcej.

Pieniądz gotówkowy (tj. banknoty i bilon) tworzony jest przez BC. Mamy do niego dostęp za pośrednictwem BK. Z kolei pieniądz bezgotówkowy tworzony jest głównie przez BK, w chwili gdy ktoś zaciąga kredyt. Kredytobiorca otrzymuje na swoje konto nowe pieniądze, które są zapisem w pamięci komputerowej banku. Spłata kredytu powoduje że pieniądz bezgotówkowy jest usuwany. Podsumowując zaciągając kredyt - BK nie odkłada dla nas gotówki, a po prostu tworzy nowy pieniądz bezgotówkowy.

Pieniądze które posiadasz na koncie bankowym, w głównej mierze są wynikiem tego, że ktoś wcześniej zaciągnął kredyt (tj. powstał nowy pieniądz bezgotówkowy). Dla zwykłej osoby ten fakt z pozoru może być niedostrzegalny. Cały świat działa w oparciu o pracę. Przedsiębiorstwa i rządy stale zaciągają kredyty. To co kupią za nie jest wynagrodzeniem dla innych.

Jeśli wszyscy spłaciliby swoje kredyty, to nie zostało by żadnych pieniędzy bezgotówkowych. Istnienie długu jest związane z handlem. Pomocna może być analogia do czasów gdy nie było jeszcze pieniądza, np. rybak kupił chleb od piekarza i jednocześnie zobowiązał się, że w zamian da mu ryby, jak tylko wyruszy na połów za miesiąc.

Udział pieniądza gotówkowego w całkowitej sumie pieniędzy na całym świecie jest niewielki. W Polsce udział ten wynosi ok 15% (dane za rok 2017). Oznacza to, że nie da się wypłacić z bankomatu wszystkich złotówek zgromadzonych na kontach w postaci elektronicznej w bankach komercyjnych na fizyczne banknoty. Przy liczbie ponad 7 miliardów ludzi na naszej planecie, trudnym jest dopasowanie fizycznych banknotów do potrzeb każdej z osób. Rola tak skonstruowanego systemu bankowego w elastycznym dopasowaniu pieniądza do potrzeb ludzi jest jego zaletą. Oczywiście są i wady. Udostępnianie przez system bankowy pieniędzy nosi nazwę podaży pieniądza.

Ile pieniędzy ma być w gospodarce?

O tym w głównej mierze decydujemy my sami. Współczesny system bankowy umożliwia elastycznie dopasowywanie ilości pieniądza do zapotrzebowania. Wystarczy udać się do BK i wziąć kredyt. W taki sposób obecnie powstaje nowy depozyt i zarazem pieniądz bezgotówkowy.

Oczywiście BK nie mogą tak w nieskończoność udzielać kredytów. Istnieje wiele ograniczeń. Ważniejsze z nich to:

stopa procentowa – BC może podnieść oprocentowania dla BK, które z kolei będą zmuszone także zwiększyć oprocentowanie dla zwykłych ludzi. Wyższe oprocentowanie zniechęca do zaciągania kredytów.
rozliczenia międzybankowe - BK może tworzyć nowy pieniądz bezgotówkowy dla swoich klientów, ale tak stworzonych pieniędzy nie może przelać do innego BK. Rozliczenia między BK odbywają się wyłącznie na ich rachunkach depozytowych w BC. BK mogą na nich przechowywać głównie faktyczną gotówkę oraz kredyt udzielony im przez BC. Zbyt duża wartość udzielonych kredytów przez dany BK, może spowodować, że wartość przelewów wychodzących przekroczy jego wpływy (przelewy przychodzące) na rachunku rozliczeniowym w BC. Dłuższe utrzymywanie się takiego stanu może spowodować, że BK będzie niewypłacalny.

Pieniądz w dzisiejszej (otwartej) gospodarce

Obecnie każde państwo powiązane jest kapitałowo z innymi. Nawet Korea Północna w określonym stopniu prowadzi wymianę handlową z innymi krajami. Waluty wszystkich państw w mniejszym lub większym stopniu rozproszone są po całym świecie. Napływające obce waluty do różnych krajów mogą ostatecznie zawędrować do BC. Przykładowo, otrzymując w Polsce zapłatę za pracę w walucie euro, szybko ją wymienimy w BK na złotówki. Bankom komercyjnym załóżmy też na wiele nie przydadzą się zagraniczne waluty, bo potrzebują udzielać kredytów głównie w złotówkach. W związku z tym, wymienią owe euro w BC. Zgromadzone w bankach centralnych waluty na całym świecie, a także zgromadzone przez nie złoto noszą nazwę rezerw walutowych i są wykorzystywane w kilku celach:

Gospodarczym – dzięki czemu jednostki gospodarcze (jak przedsiębiorstwa, czy ty czytelniku) mogą łatwo zaspokoić swoją potrzebę na waluty zagraniczne udając się do BK.
Interwencyjnym – służącym kształtowaniu kursów walutowych przez BC.
Zwiększenia dochodowości – zyski z pozytywnych zmian kursów walutowych zasilają budżet państwa.